Conte bambara :
Petite note : ce conte provient d’un livre édité premièrement en 1923 (voir en bas). J’ai récrit le texte bambara en orthographe moderne...
SURUKU ANI BAKÒRÒNIN
L’HYÈNE ET LE BOUC
– Masalabolo bamanankan na (texte en bambara) :
Bakòrònin bòra ka taa bin dun. O de la, a ni suruku bènna. Suruku ko : "N dògò bakòrònin, i bè taa min ?" Bakòrònin ko : "N bè na i yòrò i ka n dun". Suruku ko : "N b’i dun, nka n’i ye tinyè fila fò n ye, n na i to fo don wèrè."
Bakòrònin ko : "A fòlò ye min ye, n y’a dòn k’i falen bè." Suruku ko : "I y’o dòn cogo di ?" A ko: "N’i tun ma fa, i ye n dun o tuma kelen na." Suruku ko: "O ye tinyè ye." Bakòrònin ko : "Ni n taara so, ni n y’o fò somògòw ye ko i ni n bènna ka i ma n dun, u n’a fò ko n ye nkalontigèla ye."
Suruku ko : "I bè tinyè fò, taa !
– Texte en français (masalabolo faransikan na) :
Le bouc partit manger de l’herbe. Il rencontra justement l’hyène. L’hyène dit : "Petit frère bouc, où vas-tu ?" Le bouc dit : "Je viens te trouver pour que tu me manges." L’hyène dit : "Je vais te manger, mais, si tu me dis deux vérités, je te laisserai pour un autre jour."
Le bouc dit : "La première, c’est que je sais que tu es rassassié." L’hyène dit : "Comment l’as-tu su ?" Le bouc dit : "Si tu n’étais pas rassassié, tu m’aurais déjà mangé à l’heure qu’il est." L’hyène : "C’est vrai." Le bouc : "Si je vais au village dire aux gens que je t’ai rencontré et que tu ne m’as pas mangé, ils diront que je mens."
L’hyène : "Tu dis vrai, va-t’en !"
– Traduction des phrases (kumasenw bayèlèmali) :
Suruku ani bakòròninsuruku – ani – ba-kòrò-nin
hyène – et – chèvre-vieux-DIM
L’hyène et le bouc.
Bakòrònin bòra ka taa bin dun.
bakòrònin – bò-ra – ka – taa – bin – dunbouc – sortir-AC – CONV – partir – herbe – manger
Le bouc partit manger de l’herbe.
O de la, a ni suruku bènna.
o de la – a – ni – suruku – bèn-nac’est pourquoi que – il – et – hyène – se rencontrer-AC
Il rencontra justement l’hyène.
Suruku ko : "N dògò bakòrònin, i bè taa min ?"
suruku – ko – n – dògò – bakòrònin – i – bè – taa – minhyène – dire – mon – petit frère – bouc – tu – INAC – partir – où
L’hyène dit : "Petit frère bouc, où vas-tu ?"
Bakòrònin ko : "N bè na i yòrò i ka n dun".
bakòrònin – ko – n – bè – na – i – yòrò – i – ka – n – dunbouc – dire – je – INAC – venir – ton – lieu – tu – ACC – me – manger
Le bouc dit : "Je viens te trouver pour que tu me manges."
Suruku ko : "N b’i dun, nka n’i ye tinyè fila fò n ye,
suruku – ko – n – bè – i – dun – nka – ni – i – ye – tinyè – fò – fila – n – yehyène – dire – je – INAC – te – manger – mais – si – tu – AC – vérité – dire – moi – à
L’hyène dit : "Je vais te manger, mais, si tu me dis deux vérités,
n na i to fo don wèrè."
n – na – i – to – fo – don – wèrèje – FUT – te – laisser – jusque – jour – autre
je te laisserai pour un autre jour."
Bakòrònin ko : "A fòlò ye min ye, n y’a dòn k’i falen bè."
bakòrònin – ko – a – fòlò – ye – min – ye – n – ye – a – dòn – ka – i – fa-len – bèbouc – dire – le – premier – je – AC – le – savoir – CONV – tu – rassassier-PART – SIT
Le bouc dit : "La première, c’est que je sais que tu es rassassié."
Suruku ko : "I y’o dòn cogo di ?" A ko :
suruku – ko – i – ye – o – dòn – cogo – di – a – kohyène – dire – tu – AC – DET – savoir – manière – comment
L’hyène dit : "Comment l’as-tu su ?" Il (bouc) dit :
"N’i tun ma fa, i ye n dun o tuma kelen na."
ni – i – tun – ma – fa – i – ye – n – dun – o – tuma – kelen – nasi – tu – PAS – ACnég – être rassassié – tu – AC – me – manger – DEM – moment – seul – à
"Si tu n’étais pas rassassié, tu m’aurais déjà mangé à l’heure qu’il est."
Suruku ko: "O ye tinyè ye."
suruku – ko – o – ye – tinyè – yehyène – dire – DET – EQ – vérité – EQ
L’hyène : "C’est vrai."
Bakòrònin ko : "Ni n taara so, ni n y’o fò somògòw ye
bakòrònin – ko – ni – n – taa-ra – so – ni – n – ye – o – fò – so-mògò-w – yebouc – dire – si – je – partir-AC – maison – si – je – AC – DET – dire – maison-homme-PL – à
Le bouc : "Si je vais au village dire aux gens
ko i ni n bènna ka i ma n dun, u n’a fò
ko – i – ni – n – bèn-na – ka – i – ma – n – dun – u – na – a – fòque – tu – et – moi – se rencontrer-AC – CONV – tu – ACnég – me – manger – ils – FUT – le – dire
que je t’ai rencontré et que tu ne m’as pas mangé, ils diront
ko n ye nkalontigèla ye."
ko – n – ye – nkalon-tigè-la – yeque – je – EQ – mensonge-couper-AG – EQ
que je suis un menteur."
Suruku ko : "I bè tinyè fò, taa !
suruku – ko – i – bè – tinyè – fò – taahyène – dire – tu – INAC – vérité – dire – partir
L’hyène : "Tu dis vrai, va-t’en !"
++++++++++++++++++++++++++++++++
(
Abréviations : AC = marque de prédication de l’accompli ; ACnég = marque de prédication de l’accompli négatif ; ACC = marque de prédication à valeur accomplie continuative [affirmative] ; AG = suffixe de dérivation nominale (agent, pour une action) ; CONV = connectif entre verbaux ; DEM = adjectif démonstratif ; DET = déterminateur (de valeur anaphorique) ; DIM = suffixe dérivatif nominal à valeur diminutive ; EQ = marque de prédication non-verbale [équatif] ; FUT = marque de prédication du futur ; INAC = marque de prédication de l’inaccompli ; PART = participe (de valeur d’accompli) ; PAS = passé ; PL = marque du pluriel ; REL = pronom relatif ; SIT = marque de prédication non-verbale [situatif]
Référence : Travélé, Moussa.
Proverbes et contes bambara (accompagnés d’une traduction française et précédés d’un abrégé de droit coutumier). Bambara et Malinke. Paris : Geuthner, 1923.)
Bonne lecture !
Hery